Wierzbięta

Wierzbięta Krotoszyński herbu Łodzia

Wierzbięta z Krotoszyna pojawia się w źródłach z przełomu XIV i XV stulecia jako właściciel trzech miejscowości: Krotoszyna (de Crothoszino lub Crothoszinsky), Targoszyc (de Targossicze) oraz Kobylina (de Kobilino). Ponieważ w średniowiecznej łacinie nie funkcjonowały żadne zasady jednolitej pisowni nazw własnych, istnieje więc kilka sposobów zapisu imienia Wierzbięta. Są to między innymi Virzbentha, Wiersbietha1, Wyrzbyantha. W niektórych opracowaniach założyciel Krotoszyna utożsamiany był również z imieniem Mikołaj, Marcin lub Maciej i o ile to pierwsze jest prawdopodobnie imieniem rycerza z rodu Leszczyców z Krotoszyna pod Pakością, drugie XVI – wiecznym wymysłem2, to imię ostatnie jest swoistą zagadką3. Nazwisko (przydomek?) Krotoszyński pojawia się dopiero pod koniec XV stulecia4.

Poczet Wierzbięty h. Łodzia

Wierzbięta wywodził się z możnego i bardzo wpływowego w Wielkopolsce rodu Łodziów (Łodziców). Za protoplastę rodu uznaje się, żyjącego na przełomie XII i XIII stulecia, Hugona Łodzica (zm. przed 1241 r.). Książę Henryk Pobożny nadał synowi Hugona, Przedpełkowi z Łodziów Górkę, Smolice, a może także Kobylin, wraz z całym pograniczem śląsko – wielkopolskim. Najwybitniejszym jednak przedstawicielem tego, wywodzącego się z okolic Poznania, rodu jest Mikołaj Przedpełkowicz, założyciel Gostynia i jeden z licznych wojewodów kaliskich, którzy pieczętowali się herbem Łodzia. Był on także panem na Kobylinie, gdzie w 1289 roku założył kościół pod wezwaniem świętego Stanisława. W rękach Łodziów znajdowały się także: okoliczny Gostyń, Łódź, Kórnik, Górka (Miejska Górka) oraz Mosina pod Poznaniem5, a po 1419 r. również Koźmin.

O pozycji rodu Wierzbięty świadczą chociażby krewni rycerza, obecni przy sporządzaniu dokumentu lokacyjnego Krotoszyna w 1415 roku. Byli to Jan i Piotr z Bnina, którzy w późniejszym okresie sprawowali urzędy miecznika poznańskiego (1428 – 1448) i kasztelana gnieźnieńskiego (1428 – 1448)6.

Kolejnymi wybitnymi postaciami, wywodzącymi się z Łodziców byli między innymi biskupi Poznańscy: Jan I Wyszkowic (1273 – 1286), Jan IV (1335 – 1346), Mikołaj z Kórnika (1375 – 1382)7 , Andrzej Bniński (1438 – 1479), Uriel Górka (1479 – 1498) i Piotr Tomnicki (1520 – 1525) oraz dziekan kapituły poznańskiej Piotr z Kobylina herbu Łodzia (zm. 1428)8.

Ojcem rycerza z Krotoszyna był prawdopodobnie Piotrek Krotoszyński (Potrek Crothoszinsky), który jeszcze w 1390 roku stawał na sądach w Poznaniu. Tezę ojcostwa zdaje się potwierdzać obecność w otoczeniu zarówno Potrka na procesie z 1390 roku jak i Wierzbięty w latach 1418 – 1419 Tomisława lub Tomka (Tomko) ze Szczerkowa9. Był to dziedzic położonego kilka kilometrów na południowy zachód od Krotoszyna Szczerkowa, wywodził się prawdopodobnie z rodu Konarzewskich nieznanego herbu. Niestety pewności, co do ojca Wierzbięty, mieć nie można.

Poczet Wierzbięty h. Łodzia

Założyciel Krotoszyna był dość zamożnym rycerzem. W jego posiadaniu znajdowały się spore włości: Oraczewice, Banów, Krotoszyn (zarówno wieś, jak i powstałe na terenie tych trzech osad miasto), Targoszyce, a także obszar położony na północny – zachód od wsi Stary Krotoszyn, pomiędzy należącymi do Doliwitów10 Wróżewami i Lutogniewem11, gdzie miała miejsce pierwsza, nieudana próba lokacji miasta pomiędzy rokiem 1411 a 141412.

Istnieje, jak już wspomniano na samym początku, pewne prawdopodobieństwo, iż w rękach Wierzbięty znajdował się także posażny i znaczny w tym okresie Kobylin. Sytuację taką zdaje się potwierdzać fakt obecności w trzech zapiskach sądowych z 1405 roku kmiecia Sobka z Kuklinowa (być może jakiegoś posażnego chłopa), w towarzystwie rycerza piszącego się kolejno de Targossicze, de Crothoszino oraz de Kobilino13 . Możliwe, iż we wszystkich tych trzech wypadkach chodzi o tego samego rycerza, co przy tym założeniu oznacza, że w 1405 roku Wierzbięta był właścicielem wszystkich trzech wymienionych miejscowości.

Poczet Wierzbięty h. Łodzia

Nie jest pewne, ale wielce prawdopodobne, że Wierzbięta walczył w bitwie pod Grunwaldem, za co król Władysław Jagiełło nadał mu między 1411 a 1414 rokiem przywilej lokacyjny, zezwalający na założenie miasta. Jagiełło miał zwyczaj nadawać wszelakie przywileje tak przed, jak i po kampaniach wojennych, dlatego też powszechnie sądzi się, iż ta lokacja miała jakiś związek z wielką wojną z Zakonem z lat 1409 – 141114. Jedynym jednak, znanym z imienia, reprezentantem rodu Łodziców w tych zmaganiach był Mościc ze Stęszewa, późniejszy poseł na Węgrzech15. Co ciekawe, odkupił on w 1419 roku z rąk Bartosza Wezenberga z Odolanowa pobliski Krotoszynowi zamek w Koźminie, który następnie zmodernizował i przebudował stosownie do najnowszych kanonów obronnych.

Być może Wierzbięta Krotoszyński nie walczył pod Grunwaldem, ale pod Koronowem, gdzie 10 października 1410 roku właśnie rycerstwo Wielkopolskie powstrzymało kontratak Niemiecki16. Możliwe jest też, że walczył on w obu tych starciach, lub brał udział i wsławił się w którymś z oblężeń, albo w jakiejś mniejszej potyczce z Zakonem Najświętszej Marii Panny (pod Tucholą 5 listopada, lub Golubiem 28 listopada 1410 roku)17.

Pierwsza, nieudana próba lokowania Krotoszyna, jak już wspomniano, miała miejsce pomiędzy rokiem 1411 a 1414. Na urząd wójta i zasadźcy Krotoszyna (advocatus) Wierzbięta powołał enigmatyczną dziś dla nas postać Bogusława (Boguslao). Człowiek ten miał najprawdopodobniej obowiązek przekształcić wieś w miasto oraz sądzić zarówno mieszkańców miasta, jak i wsi. Dziedzicem posiadłości na Starym Krotoszynie miał zostać Franciszek (Frącek), występujący w źródłach jako Franczkone.

Poczet Wierzbięty h. Łodzia

Po odnowieniu dokumentu lokacyjnego przez króla Władysława Jagiełłę 25 lipca 1415 roku, teren miasta miał obejmować wschodnią część wyspy z osadą Bonów lub Banów (prawdopodobnie tereny dzisiejszego rynku i ulicy kaliskiej) oraz część południowo – zachodnią z osadą Oraczewice, gdzie Krotoszyński dziedzic założył swój warowny dwór (teren dzisiejszego Parku Wojska Polskiego). Wieś Crothoszino (pierwsza wzmianka z 1405 roku) była prawdopodobnie położona bardziej na północ, przy trakcie na Koźmin i Poznań (dziś tzw. Stary Krotoszyn)18.

Dokument lokacyjny spisany został przez proboszcza parafii, prawdopodobnie pod wezwaniem świętej Marii Magdaleny, na Starym Krotoszynie, Jana z Koźmina, syna Marcina z Koźmina. Przy jego sporządzaniu świadczyli wzmiankowani już wyżej krewni założyciela oraz pleban rozdrażewski Wojciech. Obecność, obok krewnych Wierzbięty, księdza Wojciecha oraz fakt posiadania przez rycerza Oraczewic, kojarzonych często z rodem Niewieskich z Ziemi Sieradzkiej, zdaje się świadczyć o jakichś bliższych kontaktach pomiędzy właścicielem miasta a Rozdrażewskimi herbu Doliwa z jednej strony i Niewieskimi herbu Pomian z drugiej19. Przypuszczenia te zdają się potwierdzać w późniejszych dziejach miasta i w osobach jego przyszłych właścicieli.

Oryginał dyplomu lokacyjnego niestety zaginął. Treść dokumentu znana jest z odpisu, pojawiającego się w przywileju wydanym przez Jana Rozdrażewskiego z 1579 roku. Autor dokumentu, jak wynika z jego treści, bezpośrednio wzorował się na oryginale, który wpisał w treść nowego aktu lokacyjnego20.

Poczet Wierzbięty h. Łodzia

Źródła ukazują nam Wierzbiętę jako osobę szanowaną, zarówno przez wzgląd na wielkość i przygraniczne położenie jego posiadłości, jak i przez powierzane mu funkcje. Rycerz z Krotoszyna kilkakrotnie pojawia się jako dzielca (łac. divisor), uczestniczący w podziałach dóbr szlacheckich. Świadczy to o sporym zaufaniu, jakim darzyła go wielkopolska (i nie tylko) szlachta. O pozycji rycerza zdaje się też świadczyć to, że towarzyszył podkomorzemu poznańskiemu Paszkowi z Gogolewa podczas delimitacji (ustalania granic włości) Dolska, Uniączyc i dóbr biskupa poznańskiego21.
1 lipca 1419 roku Wierzbięta ufundował w pobliżu swojej siedziby drewniany kościół i parafię pod wezwaniem świętych apostołów Piotra i Pawła, a zaraz obok szkółkę parafialną. Proboszczem nowej parafii został kapłan o imieniu Jakub. Kapłan ten, prawdopodobnie młodszy niż spisujący dokument lokacyjny Jan z Koźmina, nauczał zapewne w nowopowstałej szkółce, która już w połowie XV wieku wydała pięciu żaków pobierających nauki na Akademii Krakowskiej. W założonej przez rycerza szkółce mogły pobierać nauki też jego własne dzieci, a wnuk mógł być jednym ze wspomnianych żaków na krakowskim uniwersytecie22. Akt fundacji kościoła, erygowania parafii i utworzenia szkółki jest najstarszym, zachowanym dokumentem dotyczącym miasta23.
Żoną rycerza była Małgorzata z Krotoszyna, kobieta na tyle rezolutna i energiczna, że potrafiła samodzielnie objąć panowanie nad miastem i wszystkimi dobrami męża po jego śmierci przed rokiem 142324. Z przekazów źródłowych wynika, że Wierzbięta posiadał dwójkę dzieci, córkę Małgorzatę i syna Wojciecha.

W momencie śmierci Wierzbięta mógł liczyć sobie od 35 do 50 lat. Tak znaczna rozpiętość czasowa jest wynikiem nader skąpych materiałów źródłowych, przez co nie ma możliwości precyzyjniejszego określenia długości życia rycerza. Powyższy wniosek został oparty na dwóch, wspomnianych już wyżej datach. Pierwszą z nich jest rok 1390, kiedy to w dokumentach sądowych jawi się nam jako pan na Krotoszynie domniemany ojciec rycerza – Piotrek Krotoszyński25. Drugi dokument świadczy już o pełnoletniości Wierzbięty i pochodzi z 1405 roku. Za rok śmierci uznano rok 1423, kiedy to już na pewno rycerz nie żyje.

Po śmierci Wierzbięty Krotoszyn pozostawał pod samodzielnymi rządami Łodziów aż do połowy XV stulecia, natomiast z początkiem XVI wieku ród ten traci miasto definitywnie26.

Piotr Mikołajczyk

1 Zatwierdzenie przywileju fundacyjnego miasta Krotoszyna z r. 1415, oraz rozszerzenie przywilei dla miasta i mieszkańców w r. 1579 przez Jana Rozdrażewskiego, podkomorzego poznańskiego, w K. Krotoski, Dzieje miasta Krotoszyna. Miasto Krotoszyn i jego dziedzice za czasów polskich (od 1415 do 1779), Krotoszyn 1930, s. 341 – 345.
2 Wierzbiętę prawdopodobnie mylono z późniejszymi właścicielami miasta, np. Marcinem Niewieskim.
3 Imię Maciej pojawia się tylko na tablicy informacyjnej o fundacji kościoła p. w. św. ap. Piotra i Pawła w okolicy dawnego dworu rycerskiego, wzmiankowana tablica jest umieszczona w przedsionku północnego i głównego wejścia do kościoła.
4 Krotoszyn, t. II / Historia, pod red. D. Kosińskiego, R. Marciniaka, Krotoszyn – Poznań 1996, s. 75 – 77.
5 K. Krotoski, Dzieje miasta Krotoszyna. Miasto Krotoszyn i jego dziedzice za czasów polskich (od 1415 do 1779), Krotoszyn 1930, s. 24 – 25.
6 Zatwierdzenie przywileju fundacyjnego…, s. 344
7 Mikołaj z Kórnika jest czasami określany mianem Mikołaja z Górki
8 Krotoszyn, t. II / Historia, s. 75 – 76.
9 Wielkopolskie roty sądowe XIV – XV w. T. I / Roty poznańskie, Zebr. H. Kowalewicz i W. Kuraszkiewicz, Poznań 1959, nr 81 pod rokiem 1390.
10 W 1401 r. na prośbę Paszka z Gogolewa herbu Doliwa, podczaszego kaliskiego i podkomorzego poznańskiego, biskup poznański potwierdził wcześniejszą fundację kościoła w Lutogniewie właśnie.
11 Krotoszyn, t. II / Historia, s. 58.
12 Tamże, s. 65 – 66.
13 Tamże, s. 76.
14 K. Krotoski, Dzieje miasta Krotoszyna…, s. 25.
15 Krotoszyn, t. II / Historia, s. 75.
16 P. Derdej, Koronowo 1410, Warszawa 2004, s. 107 – 160.
17 Polska Jana Długosza, pod red. H. Samsonowicza, tłum. J. Mruk, Warszawa 1984, ss. 268 – 269, 274 – .
18 Krotoszyn, t. II / Historia, s. 66 – 69. K. Krotoski, Dzieje miasta Krotoszyna…, s. 29 – 30.
19 Tamże, s. 31.
20 Tekst łaciński w K. Krotoski, Dzieje miasta Krotoszyna…, s. 341 – 345
21 Krotoszyn, t. II / Historia, s. 76.
22 Tamże, s. 73 – 75.
23 Włocławek, Archiwum Diecezjalne, Księga konsystorza kaliskiego 10, k. 233v – 234v.
24 W roku 1423 Małgorzata z Krotoszyna występuje już jako właścicielka miasta.
25 Stąd wniosek, iż dopiero po tym roku Wierzbięta mógł samodzielnie występować podczas procesów sądowych, to jest w okolicach 16 roku życia.
26 Tamże, s. 77 – 79.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s